भूकम्पपछि पुरातत्त्व विभागले तस्वीरसहित सिलबन्दी गरेका मूर्ति पुनर्निर्मित विहारमा किन राखिएनन् ? स्थानीयको उजुरीपछि गुठी संस्थानले थाल्यो प्रक्रिया, मूर्ति चोरी वा बिक्री भएको हो भन्नेबारे आधिकारिक पुष्टि हुन बाँकी

– पवित्रमणि शर्मा

काठमाडौं । भगवान् गौतम बुद्धको जन्मभूमि नेपालकै ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्पदाको सुरक्षामाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ। काठमाडौंको स्वयम्भूस्थित कर्मराजा महाविहारमा रहेका ४५ थान प्राचीन बौद्ध मूर्ति कहाँ छन् ? २०७२ सालको भूकम्पपछि पुरातत्त्व विभागले तस्वीरसहित अभिलेख राखेर सिलबन्दी गरेका ती मूर्ति पुनर्निर्माण सम्पन्न भएपछि नयाँ विहारमा किन राखिएनन् ? मूर्तिहरूको जिम्मेवारी कसको थियो र हाल तिनको वास्तविक अवस्था के छ ?

यी प्रश्नको जवाफ माग्दै स्थानीय बासिन्दाले पुरातत्त्व विभाग, संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्रालय, नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) र गुठी संस्थानलगायतका निकायमा उजुरी दिएका छन्। २०८३ भदौ २२ गते परेको उजुरीमा प्राचीन बौद्ध मूर्तिहरूको अवस्थाबारे निष्पक्ष छानबिन गर्न, हराएका मूर्ति खोज्न र दोषी देखिए कानुनबमोजिम कारबाही गर्न माग गरिएको छ।

उजुरीकर्ताहरूले मूर्ति हराउनुको कारण, तिनको संरक्षणमा खटिएका निकायको भूमिका तथा सम्भावित चोरी वा बिक्रीबारे गम्भीर अनुसन्धान आवश्यक रहेको बताएका छन्। तर, हालसम्म उपलब्ध विवरणका आधारमा मूर्ति चोरी वा बिक्री भएको पुष्टि भइसकेको छैन। मूर्तिको वास्तविक अवस्था पत्ता लगाउन सिलबन्दी खोल्ने, अभिलेख भिडाउने र जिम्मेवारीको शृङ्खला पहिल्याउने काम निर्णायक हुनेछ।

भूकम्पपछि सिलबन्दी गरिएका मूर्ति पुनर्निर्मित विहारमा किन पुगेनन् ?

२०७२ वैशाख १२ गतेको विनाशकारी भूकम्पबाट कर्मराजा महाविहारमा क्षति पुगेपछि त्यहाँ स्थापित प्राचीन बौद्ध मूर्तिहरू सुरक्षित राख्ने प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो। उपलब्ध माइन्युटको विवरणअनुसार पुरातत्त्व विभागले ४५ थान मूर्तिको तस्वीरसहित अभिलेख तयार गरी सिलबन्दी गरेको थियो।

सिलबन्दी प्रक्रियामा काठमाडौं महानगरपालिका वडा नम्बर १५ का वडा सदस्य निमा घ्याम्छो तामाङ, स्थानीय पुजारी स्वयम्भूरत्न बुद्धाचार्य, कर्मराजा महाविहारका महासचिव राजेन्द्रलाल मानन्धर, पुरातत्त्व विभागकी पुरातत्त्व अधिकृत अमृता महर्जन, महाविहारका सदस्य लोप्साङ लामा, मन्दिरा महर्जन र सरिता गुरुङलगायत प्रतिनिधि सहभागी रहेको विवरणमा उल्लेख छ।

भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त महाविहारको पुनर्निर्माण २०७७ असोज १६ गते सम्पन्न भएको बताइएको छ। तर, पुनर्निर्माणपछि पुराना ४५ मूर्ति नयाँ संरचनामा पुनःस्थापित भएको प्रमाण वा विवरण स्थानीयले फेला पार्न नसकेको भन्दै प्रश्न उठाएका छन्।

सिल खोलिएपछि खुल्नेछ मूर्तिको वास्तविक अवस्था

मूर्ति हराएको विषयमा उजुरी परेपछि गुठी संस्थानले छानबिन प्रक्रिया अघि बढाएको जनाएको छ।

गुठी संस्थानका प्रशासक शैलेशराज कुँवरका अनुसार संस्थानले अनुगमन गरिसकेको छ र यस विषयमा पुरातत्त्व विभागलाई पत्राचारसमेत गरिएको छ। पुरातत्त्व विभाग र काठमाडौं महानगरपालिकासँग समन्वय गरेर सम्बन्धित पक्षको उपस्थितिमा सिल खोली वास्तविक अवस्था जाँच गर्ने तयारी रहेको उनले बताएका छन्।

कुँवरका भनाइमा, मूर्ति कहाँ छन्, के भएको हो र कुनै अनियमितता भएको छ कि छैन भन्ने कुरा जाँचपछि मात्रै स्पष्ट हुनेछ।

उता, पुरातत्त्व विभागका उच्च अधिकारीले पनि स्थानीय तहसँगको सहकार्यमा सिलबन्दी खोल्नुपर्ने र त्यसपछि मात्र मूर्ति हराएको हो वा अन्यत्र सुरक्षित राखिएको हो भन्ने तथ्य खुल्ने बताएका छन्।

यसले विवादको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रमाण अझै सिलबन्दी गरिएको स्थान र विभागको अभिलेखमै निर्भर रहेको देखाउँछ। त्यसैले सिल खोल्ने प्रक्रिया कहिले हुन्छ, कसको रोहबरमा हुन्छ र जाँचको प्रतिवेदन सार्वजनिक गरिन्छ कि गरिँदैन भन्ने विषयमा पनि चासो बढेको छ।

वडा अध्यक्षको भनाइ : जिम्मा लिन नआउँदा सिल खोल्न सकिएन

कर्मराजा महाविहार रहेको काठमाडौं महानगरपालिका वडा नम्बर १५ का वडाध्यक्ष ईश्वरमान डंगोलले विहारको नवीकरण नभएको र माइन्युटअनुसार मूर्तिको जिम्मेवारी लिन सम्बन्धित संस्था नआएकाले सिल खोल्न नसकिएको बताएका छन्।

उनको भनाइले अर्को महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ – ४५ थान ऐतिहासिक मूर्ति सुरक्षित राख्ने जिम्मेवारी कसको थियो ? मूर्ति संरक्षणका लागि सिलबन्दी गरिएको थियो भने त्यसको अनुगमन, हस्तान्तरण र पुनःस्थापनाको जिम्मेवारी कुन निकायले पूरा गर्नुपर्ने थियो ?

सम्पदा संरक्षणमा संलग्न निकायबीच जिम्मेवारी स्पष्ट नहुँदा ऐतिहासिक वस्तुको अवस्था वर्षौंसम्म अनिश्चित रहनु आफैँमा गम्भीर विषय हो। यद्यपि, विहारको नवीकरण र जिम्मेवारी हस्तान्तरणमा देखिएको समस्या नै मूर्ति हराउनुको कारण हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्नुअघि सम्बन्धित कागजात र तथ्यको परीक्षण आवश्यक छ।

स्थानीयको उजुरी : मूर्ति खोजियोस्, दोषी देखिए कारबाही होस्

काठमाडौं महानगरपालिका वडा नम्बर १५ का रामकृष्ण मानन्धर, बालकृष्ण मानन्धर, राजु तामाङ, प्रकाश श्रेष्ठ र सुन्दर लामाले मूर्तिको खोजी तथा सम्भावित अनियमितताबारे छानबिन गर्न माग गर्दै उजुरी दिएको विवरण प्राप्त भएको छ।

उजुरीकर्ताहरूले कर्मराजा महाविहारका प्राचीन मूर्तिहरू पुनर्निर्माणपछि पुनःस्थापना नभएको विषयमा जिम्मेवार पक्षको भूमिका छानबिन गर्नुपर्ने बताएका छन्। मूर्ति चोरी वा बिक्री भएको भए संलग्न व्यक्तिमाथि कानुनअनुसार कारबाही गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ।

सम्पदा अभियन्ता यादवलाल कायस्थले पनि सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराउँदै मूर्तिको अवस्था पत्ता लगाउन पहल गर्दै आएको बताइएको छ।

उजुरीमा लगाइएका आरोप र उठाइएका प्रश्नको निष्पक्ष अनुसन्धान हुनु आवश्यक छ। अनुसन्धानबाट कुनै व्यक्ति वा पदाधिकारीको संलग्नता पुष्टि भए कानुनअनुसार कारबाही हुनुपर्छ। तर, छानबिनको निष्कर्ष आउनुअघि कसैलाई मूर्ति चोरी वा बिक्री गरेको दोषी ठहर गर्न मिल्दैन।

महाविहारका प्रमुख लामाको भूमिकामाथि पनि प्रश्न

कर्मराजा महाविहारका प्रमुख लामा छोङ्बु लामाको भनाइअनुसार, भूकम्पपछि पुरातत्त्व विभागले सुरक्षित राख्न सिलबन्दी गरेका भनिएका ४५ थान प्राचीन बौद्ध मूर्ति कहाँ छन्, कसले लगे र पुनर्निर्माण सम्पन्न भएको विहारमा किन पुनःस्थापना गरिएन भन्ने प्रश्न उठेको छ। यस विषयमा तीव्रखबरले जिज्ञासा राख्दा प्रमुख लामाले पुरातत्त्व विभागसँग कुरा भइरहेको र छिट्टै निर्णय लिने बताउँदै अन्य कुरा आफूलाई थाहा नभएको बताएका छन्। उनले यस विषयमा थप जानकारीका लागि विहारकी स्वकीय मन्जिला लामासँग कुरा गर्न भनेका छन्।

यसै विषयमा तीव्रखबरले मन्जिला लामासँग जिज्ञासा राख्दा उनले विहारका प्रमुख लामा अस्वस्थ रहेको बताउँदै यस विषयमा किन चासो राखिएको भन्ने प्रश्न गरेकी थिइन्। उनी यस विषयमा विस्तृत प्रतिक्रिया दिन इच्छुक नदेखिएको विवरण प्राप्त भएको छ।

मन्जिला लामाका विगतका गतिविधिबारे पनि विभिन्न आरोप र प्रश्न उठेका छन्। यद्यपि, ती आरोपको स्वतन्त्र पुष्टि हुन बाँकी छ। ४५ थान प्राचीन बौद्ध मूर्तिको वास्तविक अवस्था पत्ता लगाउन सम्बन्धित निकायले अभिलेख जाँच, सिलबन्दी खोल्ने प्रक्रिया र आवश्यक अनुसन्धान अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ।

मन्जिला लामाको गतिविधिमाथि प्रश्न

माता चढेको, दैवी शक्ति प्राप्त भएको वा अलौकिक विधिबाट रोग निको पार्ने दाबीका नाममा सर्वसाधारणलाई भ्रममा पारेर आर्थिक लाभ लिइएको हो कि भन्ने प्रश्न उठिरहेका बेला स्वयम्भूस्थित कर्मराजा महाविहारसँग सम्बन्धित मन्जिला लामा, जसलाई ‘हारती माता’ भनेर चिनाउने गरिएको छ, उनको गतिविधिबारे पनि निष्पक्ष छानबिनको माग उठेको छ।

‘माता चढेको’ भन्दै उपचार गर्ने, बिरामीको समस्या समाधान गरिदिने वा अलौकिक शक्तिबाट रोग निको पार्ने दाबी गरिन्छ भने त्यस्ता दाबीको आधार, उपचारको वास्तविकता र आर्थिक कारोबार पारदर्शी हुनुपर्ने जानकारहरूको जोड छ। धार्मिक आस्था र परम्पराको सम्मान गर्दैमा उपचारका नाममा गरिने सम्भावित ठगी वा भ्रमपूर्ण दाबीलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन।

मूर्तिसँगै दानदक्षिणाको हिसाब पनि सार्वजनिक गर्नुपर्ने माग

स्थानीय बासिन्दाले महाविहारमा आउने दानदक्षिणाको पारदर्शिता र संस्थाको नवीकरणसम्बन्धी विषयमा समेत प्रश्न उठाएका छन्। उनीहरूको भनाइमा, धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्थामा प्राप्त हुने दान, चन्दा र अन्य आर्थिक सहयोगको आयव्यय स्पष्ट हुनुपर्छ।

यदि मूर्तिको संरक्षण र आर्थिक पारदर्शिताबारे प्रश्न उठेका छन् भने सम्बन्धित निकायले दुवै विषयलाई तथ्य र अभिलेखका आधारमा जाँच गर्नुपर्ने देखिन्छ।

तीव्रखबरको प्रश्न : ४५ मूर्तिको खोजी कहिले टुंगिन्छ ?

२०७२ सालको भूकम्पपछि सुरक्षित राख्न सिलबन्दी गरिएका भनिएका ४५ प्राचीन बौद्ध मूर्तिको विषयमा वर्षौंसम्म स्पष्टता नआउनु गम्भीर चासोको विषय हो। पुनर्निर्माण सम्पन्न भइसकेपछि ती मूर्ति कहाँ छन् भन्ने प्रश्न उठ्नु र स्थानीयले विभिन्न निकायमा उजुरी दिनुपर्ने अवस्था आउनुले सम्पदा संरक्षणको प्रक्रिया कति प्रभावकारी छ भन्नेबारे प्रश्न खडा गरेको छ।

अब गुठी संस्थान, पुरातत्त्व विभाग, काठमाडौं महानगरपालिका र आवश्यक परे अनुसन्धान निकायले संयुक्त रूपमा सिल खोलेर मूर्तिको गणना गर्नुपर्छ। पुरानो तस्वीर, माइन्युट र अभिलेखसँग मूर्ति भिडाउनुपर्छ। त्यसको प्रतिवेदन सार्वजनिक गर्दै मूर्ति सुरक्षित रहेको भए स्थान र जिम्मेवार निकाय स्पष्ट पार्नुपर्छ। मूर्ति अपुग भएको वा गैरकानुनी रूपमा स्थानान्तरण भएको पुष्टि भए त्यसको कारण र जिम्मेवार पक्ष पहिचान गर्नुपर्छ।

प्राचीन बौद्ध मूर्तिहरू धार्मिक आस्थाका प्रतीक मात्र होइनन्; ती नेपालको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र पुरातात्त्विक सम्पदाका महत्त्वपूर्ण अंश पनि हुन्। यस्ता वस्तुको संरक्षणमा राज्यका निकाय, सम्बन्धित धार्मिक संस्था र व्यवस्थापन पक्षको जिम्मेवारी स्पष्ट हुनुपर्छ। यस विषयमा तीव्रखबरले थप खोजी जारी राखेको छ।

यो पनि पढनुहोस्

स्वयम्भूको कर्मराजा महाविहारका ४५ प्राचीन बुद्धमूर्ति कहाँ गए ? माइन्युट भेटिएपछि छानबिनको माग